نوروز، تیتر یک
نوروز یکی از کهن ترین جشن های به جامانده از دوران باستان است. نوروز ، پیشانی سال نو است. درباره پیدایش جشن فروردین یا جشن بهار افسانه های بسیاری نقل شده است، هرچند برخی از جنبه های آن اساطیری است؛ اما بیشتر محققان بر قدمت طولانی و آریایی بودن آن یقین دارند. نوروز به سبب طولانی ترین جشن ایرانیان و همراه بودن آن با مجموعه ای از مراسم ها و سنت ها به عنوان پرمایه ترین جشن ها ی اصیل مورد توجه و علاقه عام و خاص است.
**نگاه مردم شناسانه به جشن ها و آیین های باستانی
نورالدین محسنی، کارشناس ارشد مردم شناسی آداب و رسوم باستانی را به عنوان عناصر اصیل فرهنگ سنتی دارای قدمتی به بلندای تاریخ ایران است معرفی می کند.
وی در پاسخ به سوال عوامل تاثیر گذار بر تغییر شکل و یا کارکرد رسوم باستانی گفت: گذر زمان و زندگی پیشرفته و شتاب آلود ،بسیاری از جنبه های زندگی معنوی و فرهنگی جوامع را تحت تاثیر و تغییر قرار می دهند و متاسفانه از این فرایند تحول، آداب و رسوم باستانی نیز در امان نیستند.
وی در ادامه با اشاره به تغییرات ایجاد شده در آیین های نوروزی افزود: این آیین ها در مقایسه با گذشته دچار تغییر و تحولات گسترده شده اند .
محسنی تصریح کرد: از مجموعه آیین های باستانی نوروزی ایران، جز تعداد انگشت شماری، اغلب آن ها، دیر زمانی است که در اثر تندبادهای نواخته شده بر پیکر ایران تاریخی، از یاد رفته اند و ازآن ها جز در نوشته های کهن، نشانی نیست و یا دست کم، در بهترین حالت، به صورت محلی و درشکلی متفاوت، به حیات کم فروغ خود ادامه می دهند.
این مردم شناس با ابرازنگرانی گفت: با ادامه این روند، بیم آن می رود که این حلقه های اتصال ما به گذشتگان و هویت اصیل ایرانی مان از بین بروند.
محسنی حفظ و حراست و انتقال آیین های باستانی تحریف نشده نوروز به آیندگان را وابسته به مشارکت تمام نهادهای اجتماعی ،سیاسی و فرهنگی کشور دانست و اظهار کرد: در این به موازات مشارکت طلبی مردم ،نقش نهادهایی مانند میراث فرهنگی ،اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی ،بنیاد ایران شناسی و سازمان تبلیغات بیشتر و چشمگیر تر است.
وی افزود: نباید از نقش دانشگاه ها و مراکز علمی و پژوهشی در انجام تحقیق های عمقی غافل بود.
این مردم شناس با تاکید بر کاربرد تحقیقات عمقی در ریشه یابی و اسطوره شناسی فرهنگ و آیین های باستانی خاطر نشان کرد: این نوع تحقیقات می توانند اطلاعات و آگاهی های دقیق و سودمندی را در دسترس نسل جوان کشور قرار دهند که با تحقق این مهم ، پیوندی ناگسستنی میان فرهنگ دیروز، امروز و فردا ایجاد می شود و ثمره بنای این پل، انتقال درست فرهنگ و آیین های باستانی و رونق حرکت های فرهنگی خواهد بود.
محسنی در پاسخ به سوال تاثیر جهانی شدن بر آداب و رسوم باستانی و فرهنگ عامه گفت: فرایند جهانی شدن فرهنگ و کلیه عناصر فرهنگی یک جامعه را در معرض تاخت و تاز فرهنگ بیگانه قرار می دهد
وی معتقد است که مبارزه با فرهنگ مهاجم از دو راه امکان پذیر است، راه اول اینکه با گرفتن عناصر سودمند و با ارزش فرهنگ مهاجم و بومی کردن آن عناصر بر اساس انگاره های فرهنگی جامعه خود گام برداریم و یا با باز گذاشتن مرزهای فرهنگی خود در مقابل فرهنگ غیر خودی، انگاره های اصیل فرهنگی و آداب و رسوم ارزشمند خود را در دام تغییرنادرست،استحاله و حتی نابودی گرفتار سازیم.
این مردم شناس راه نخست را بخردانه ترین راه خواند و اضافه کرد: اما انتخاب راه دوم، رشته های پیوند میان جامعه و فرهنگ آبا و اجدادی را از هم می گسلد و سرانجام اتخاذ این روش، بی هویتی جامعه و پناه بردن مردم به فرهنگ بیگانه است.
** آیین های نوروزی از گردش طبیعت نشات می گیرند
نورالدین محسنی کارشناس ارشد مردم شناسی، ویژگی های مردم شناسانه آیین های نوروزی را چشمگیر خواند و گفت: شخصیت "حاجی فیروز " از نگاه یک مردم شناس به عنوان یک پیک نوروزی با جامه ای سرخ رنگ تعبیر می شود.
این مردم شناس با بیان این نکته که دایره زنگی نواختن حاجی فیروز سیه چرده و به رقص درآمدن وی در معابر و خیابان ها، هرچند اغلب نوید استقبال از بهار را برای مردم تداعی می کند، اما با این وجود هنوز ریشه شکل گیری این شخصیت نامعلوم است.
وی افزود: اما در اغلب متون، سرخ رنگ بودن لباس حاجی فیروز را نشانه ای از نشاط بخشی این رنگ می دانند.
اما اعتقاد برخی محققان در مورد انتخاب رنگ صورت و پوشیدن لباس سرخ، بر این است که این انتخاب خود نمادی از یک تحول عظیم طبیعی است. این که بهار شکوفه های سرخ را در میان سیاهی سرما ارمغان می آورد، الهامی برای طراحی صورت و لباس حاجی فیروز است. صورت سیاه شده وی نمادی از سیاهی سرمای زمستان است و لبان و لباس های سرخش نمادی از بهار که بر پیکره این سرما می نشیند و حرکات و آواز خوانی اش نیز دلیلی بر همین ادعاست. گویا این کار در قدیم به عهده غلامان سیاه بود که به علت طرز تلفظ ناقص و نامأنوس واژه هاست و طبع شادی طلبشان، مردم را به خنده و شادی و امید وا می داشتند.
و برخی دیگر از اسطوره شناسان می گویند: نام حاجی فیروز شاید برگرفته از نام هایی که اربابان بر غلام سیاهان خود پس از خریداری می گذاشتند باشد و لقب حاجی به سبب همراهی این غلامان با اربابان شان در سفر حج و نائل شدن به سفر حج توجیه و تبیین کرده اند.
محسنی رسم غبارروبی و گردگیری از در و دیوار خانه را مظهر و نمادی از راندن ارواح خبیث از محیط زیست خواند و تاکید کرد: زدودن آلودگی، سیاهی و پلشتی از فضای خانه در فراگشت سال کهنه به سال نو، همان رسم خانه تکانی نوروزی است.اعتقاد بر این است که به دنبال خانه تکانی، فضای پاکیزه خانه در آستانه نوروز برای استقبال از بهار و یا به نقل از برخی محققان برای روان مردگان مهیا می گردد.
رضا شعبانی مولف کتاب آداب و رسوم نوروزی بر این عقیده است که رسم خانه تکانی می تواند اشاره ای به آیین های مربوط به آغاز سال که معمولا با تکراری از آشفتگی و سپس نظم نخستین جهان همراه است باشد.
استاد غلامحسین زرین کوب معتقد است که خصلت تکرار شوندگی آیین های نوروزی بیانگر پیکار همواره میان نور و ظلمت است و از همین رو حفظ و معرفی این مراسم ها به عنوان یکی از غنی ترین میراث شفاهی و معنوی ایران اسلامی است و همانا منبع اصلی هویت فرهنگی جامعه ایرانی را تشکیل می دهد.
محسنی در پاسخ به سوال زمان و منشا شکل گیری مراسم چهار شنبه سوری گفت: این جشن یکی دیگر از رسم های کهن ایرانیان در نوروز بوده و هنوز هم در اغلب نقاط کشور رواج دارد.
وی افزود: چهارشنبه آخر سال ،قبل از غروب آفتاب ،هر خانواده ایرانی بر پشت بام و یا حیاط خانه خویش آتشی مهیا می کند و از روی آن یه بار اعضاء خانواده می پرند.
وی افزود: اعتقاد ایرانیان بر این است که با پریدن از روی آتش، بیماری ها از تن می زدایند و زردی ناشی از کسالت را به آتش و سرخی هرم آن را به درون خود انتقال می دهند.
اما دکتر محمود روح الامینی در مورد مراسم چهارشنبه سوری معتقد به تغییر در شکل اجرای آن است.
وی می گوید: چهار شنبه سوری به این شکل بعد از اسلام به وجود آمده است. چهار شنبه سوری جایگزین جشن سوری پیش از اسلام شده است.
این مردم شناس در تشریح جشن چهارشنبه سوری بیان می کند: سه روز آخر سال این جشن برگزار می شده است. ایرانیان باستان با وجود روشن کردن آتش در روزهای جشن ، به سبب احترام و علاقه زیاد به آتش آن را هرگز لگد نمی کردند و چراغ ها را هم می شکستند.
محسنی پهن کردن سفره هفت سین در هنگام تحویل سال را یکی دیگر از رسم های کهن ایرانیان خواند و گفت: شاید علت انتخاب عدد هفت، قداست و بار معنوی این عدد در ایران باستان است.
وی افزود: علت انتخاب حرف " سین" آغاز سپنتامینو و به معنی امشاسپند است و این حرف به سبب بار موسیقی لطیف و نرم و همچنین تلفظ ملایم آن شادمانی و سرور را به ذهن متبادر می سازد.
این مردم شناس با اشاره به سین های هفتگانه سفره نوروزی خاطر نشان کرد: تمام سین های سفره نوروزی ، تداعی گر بالندگی، زایش ، خردگرایی و سنجیده عمل کردن است.
** ثبت جهانی جشن های نوروزی، می تواند ندای صلح جویی را در جهان تکثیر کند
این مردم شناس ثبت جهانی جشن های نوروزی را فرصتی مغتنم برای کشورهای عضو آن خواند و گفت: این امتیاز می تواند برای کشورهای عضو آن بستری مناسب فراهم آورد که به وسیله آن بتوانند فرهنگ، آداب و رسوم آیین های خاص نوروزی را به دیگر کشورها در سطح جهان منتقل کنند.
محسنی با اشاره به ثبت جشن های نوروزی در کشورهای ایران، هند، جمهوری آذربایجان، ازبکستان، قزاقستان، پاکستان و ترکیه، گفت: این کشورها باید با بهره مندی از امتیاز این ثبت تلاش کنند که علاوه بر صدور ارزش های والای فرهنگی کشور خود، از بعد اجتماعی، سیاسی و مذهبی نیز به همدلی و نزدیکی دول و ملل منطقه یاری رسانند.
وی با تاکید بر اهمیت بعد اقتصادی ثبت جهانی آیین های نوروزی افزود: می توان به موازات تبلیغات درست و برپایی جشن های ماندگار و اصیل نوروزی، رونق صنعت گردشگری و افزایش تعداد توریست در ایام نوروز را برای کشورهای عضو به ارمغان آورد.
این مردم شناس تصریح کرد: در صورتی که سیستم سیاسی حاکم بر کشورهای عضو در راستای تعامل سازنده دوستی های پایدار گام برمی دارد می توان امیدوار بود که حاصل ثبت جشن های نوروزی، حتی در سطح جهان نیز به بار بنشیند.
محسنی در پایان با لحنی نوید بخش گفت: امید است با بهره گیری از امتیاز ثبت جهانی جشن های نوروزی ،فراخوان جهانی مهروزی کشورهای عضو، در دنیا طنین انداز شود و با تکثیر منش طرد بداندیشی، ناپاکی و دشمنی، مرام نامه ای صلح آمیز به تمام جهان صادر کرد.
به امید آن روز...
نظرات ()
